Zewnętrzna przyczyna wypadku przy pracy

Uwagi wstępne

Jak wynika z definicji wypadku zawartej w art. 3 ust. 1 ustawy z 30.10.2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych¹ zawsze należy ustalić, jaka była przyczyna wypadku przy pracy. Zgodnie z tym przepisem za wypadek przy pracy uważa się bowiem nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło w związku z pracą.

A zatem, aby nieszczęśliwe zdarzenie mogło być uznane za wypadek przy pracy, muszą zostać łącznie spełnione wszystkie cztery warunki wymienione w art. 3 ust. 1 WypadkiU tj.: nagłość zdarzenia, przyczyna zewnętrzna tego zdarzenia, wystąpienie urazu lub śmierci oraz związek zdarzenia z pracą.

Definicja

Brak jest ustawowej definicji zewnętrznej przyczyny wypadku. Powszechnie przyjmuje się jednak, że może nią być każdy czynnik pochodzący spoza organizmu poszkodowanego pracownika, mogący wywołać szkodliwe skutki, w tym także doprowadzić do pogorszenia się stanu zdrowia chorego pracownika, np. urazy powstałe wskutek działania maszyn, pojazdów czy innych osób. Czynnikiem zewnętrznym mogącym spowodować wypadek jest także oddziaływanie takich elementów: jak energia elektryczna, wysoka lub niska temperatura, hałas lub wstrząsy. Ponadto czynnikiem zewnętrznym może być także działanie sił przyrody. Wskazuje się tu np. na ukąszenie przez kleszcza powodujące zachorowanie na boreliozę².

Za przyczynę zewnętrzną uznaje się również nadmierny wysiłek fizyczny (np. dźwignięcie znacznego ciężaru), powodujący uszkodzenie organu wewnętrznego pracownika dotkniętego schorzeniem samoistnym, jeżeli przyspieszył on lub pogorszył istniejący stan chorobowy. Oznacza to, że do uznania danego zdarzenia za wypadek przy pracy niezbędne jest ustalenie, że nastąpił on wskutek przyczyny zewnętrznej, choćby współdziałały równocześnie przyczyny wewnętrzne, czyli samoistne schorzenia pracownika (np. choroba serca, czy płuc). Tak też wypowiadał się SN w uchwale (7) z 11.2.1963 r.³, dodając, że gdy przyczyny wypadku mają charakter mieszany, do uznania zdarzenia za wypadek „wystarcza, gdy zostanie wykazane, że bez czynnika zewnętrznego nie doszłoby do szkodliwego skutku”.

Wynika to z faktu, że przyczyna zewnętrzna wypadku nie musi być wyłączną (jedyną) przyczyną wypadku. A zatem do czynników zewnętrznych skutkujących powstaniem wypadku przy pracy mogą się przyłączać także czynniki tkwiące w organizmie pracownika. Tak też wskazywał SN w uzasadnieniu wyroku z 26.2.2001 r.⁴.

Natomiast nie ma cech wypadku przy pracy nieszczęśliwy wypadek wywołany wyłącznie przyczyną wewnętrzną mającą swe źródło w stanie chorobowym poszkodowanego. Dlatego też wypadek powstały podczas wykonywania zwykłych obowiązków przez pracownika cierpiącego np. na wysokie nadciśnienie i związane z tym zawroty głowy, który na skutek tych zawrotów przewrócił się na schodach, łamiąc rękę, nie ma cech wypadku przy pracy, gdyż nie wystąpiła tu żadna przyczyna zewnętrzna wypadku.

Nieuwzględnienie orzeczenia lekarskiego

Za przyczynę zewnętrzną wypadku uznaje się również sytuację, gdy pracodawca nie uwzględnił zaświadczenia lekarskiego stwierdzającego, że z uwagi na zły stan zdrowia pracownika istnieją przeciwwskazania do wykonywania danego rodzaju pracy. Dopuszczenie pracownika do pracy może więc mieć charakter przyczyny zewnętrznej wypadku przy pracy w sytuacji, w której pracodawca nakazuje daną pracę, nie uwzględniając treści zaświadczenia lekarskiego obejmującej przeciwwskazania do jej wykonywania, np. pracodawca zignorował zaświadczenie lekarskie zawierające przeciwwskazania do pracy na wysokościach i zatrudnił pracownika do montażu rusztowań na wieżowcu, co spowodowało, że wskutek zawrotów głowy spadł on z wysokości. Warto też wskazać na wyrok SN z 16.4.1997 r.⁵, według którego wykonywanie przez pracownika cierpiącego na chorobę wieńcową zwykłych obowiązków nie stanowi przyczyny zewnętrznej wypadku, chyba że pracodawca nie uwzględnił zaświadczenia lekarskiego przedłożonego przez pracownika, stwierdzającego, że z uwagi na stan zdrowia istnieją przeciwwskazania do wykonywanej pracy.

Podobnie dopuszczenie do pracy pracownika bez aktualnego orzeczenia lekarskiego, stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonych stanowiskach, czyli działanie wbrew obowiązkowi określonemu w art. 229 § 4 KP, może stanowić przyczynę zewnętrzną wypadku przy pracy. Podnosił to SN w wyroku z 17.11.2000 r.⁶.

Błędne zaświadczenie lekarskie

Analogicznie dopuszczenie pracownika do wykonywania pracy na podstawie aktualnego okresowego zaświadczenia lekarskiego, zawierającego obiektywnie błędną ocenę jego zdolności do pracy, stanowi zewnętrzną przyczynę wypadku⁷. Wynika to z faktu, że zaświadczenie lekarskie zawierające błędną ocenę o zdolności do wykonywania pracy nie zapewnia właściwej ochrony przed szkodliwymi w konkretnym stanie zdrowia pracownika warunkami pracy. A zatem zewnętrzną przyczyną wypadku przy pracy może być błąd lekarza wystawiającego zaświadczenie po przeprowadzeniu kontrolnego badania lekarskiego oraz dopuszczenie pracownika do pracy na podstawie zaświadczenia niezawierającego przeciwwskazań do zatrudnienia. Przy czym dopuszczenie pracownika do pracy niewskazanej ze względu na jego stan zdrowia może stanowić zewnętrzną przyczynę wypadku przy pracy, także wtedy gdy pracodawcy nie można postawić zarzutu zawinionego działania, a więc nieuwzględnienia przedłożonego zaświadczenia lekarskiego.

Podobnie wypowiadał się SN w wyroku z 7.2.2006 r.^8, stwierdzając, że w związku z ustanowionym w art. 229 § 4 KP zakazem dopuszczenia pracownika do pracy bez aktualnego orzeczenia lekarskiego za zewnętrzną przyczynę wypadku można przyjąć dopuszczenie do pracy bez przeprowadzenia badań kontrolnych lub na podstawie orzeczenia lekarskiego wydanego po upływie terminu obowiązującego do ich przeprowadzenia albo w przypadku oczywistej błędności tego orzeczenia. W praktyce wątpliwości może nasuwać możliwość ustalenia, kiedy orzeczenie lekarskie jest oczywiście błędne. Wskazuje się w orzecznictwie SN, że o oczywistej błędności zaświadczenia lekarskiego można twierdzić tylko wówczas, gdy łatwo można dostrzec jego wady lub braki, bez wnikania w zawartą w nim, zastrzeżoną dla lekarzy ocenę merytoryczną. Chodzi tu więc o błędy czy braki wyraźnie widoczne dla osoby nieposiadającej wiedzy medycznej. Natomiast jeżeli skierowano do pracy pracownika, u którego w kontrolnych badaniach lekarskich nie ujęto przeciwwskazania do jej wykonywania, a błędu tej oceny nie można było ustalić bez wiadomości medycznych, stwierdzenie wypadku przy pracy wymaga ustalenia istnienia zewnętrznej przyczyny wynikającej z działania czynnika pozostającego w związku z pracą, o charakterze zdarzenia nagłego. Przykładowo, może to być silny, ponadprzeciętny wysiłek obciążający pracownika cierpiącego na zaawansowaną chorobę serca, która nie została uwzględniona przy wydawaniu zaświadczenia lekarskiego.