Strona główna Państwowa Inspekcja Pracy Państwowa Inspekcja Pracy

Państwowa Inspekcja Pracy

267
0
767878

Państwowa Inspekcja Pracy

Kontrola przeprowadzana przez PIP ma na celu ustalenie stanu faktycznego w zakresie przestrzegania prawa pracy. Chodzi tu w szczególności o przestrzeganie przepisów i zasad BHP, a także przepisów dotyczących legalności zatrudnienia.

1.Zakres działania  PIP?

Jak stanowi art. 1 ustawy z 13.04.2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy – dalej u.p.i.p. – Państwowa Inspekcja Pracy (PIP) jest organem powołanym do sprawowania nadzoru i kontroli przestrzegania prawa pracy, w szczególności przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, a także przepisów dotyczących legalności zatrudnienia i innej pracy zarobkowej w zakresie określonym w ustawie.

Sprawowanie przez organy PIP nadzoru nad przestrzeganiem prawa pracy i uprawnień pracowniczych jest wyrazem:

ochrony obiektywnego porządku prawnego i związanego z nim interesu publicznego,

konstytucyjnie określonego nadzoru państwa nad warunkami pracy.

Co istotne, postępowania prowadzone przez PIP są uruchamiane z urzędu. Osoby, których informacje mogą prowadzić do uruchomienia takich postępowań, nie muszą wykazywać swojego interesu prawnego.

W powołanym wyżej wyroku NSA czytamy: „Chociaż niewątpliwie pracownik jest podmiotem zainteresowanym wynikiem postępowania prowadzonego przez inspektora pracy, to brak podstaw do przyznawania mu statusu strony w postępowaniu prowadzonym w związku z naruszeniem przepisów prawa pracy przez pracodawcę, w oparciu o przepis pozwalający na podejmowanie władczych rozstrzygnięć wobec tegoż pracodawcy.

Indywidualne roszczenia pracownicze, związane z naruszeniem prawa przez pracodawcę, nie dają prawa podmiotowego do domagania się podjęcia działań władczych i wydania rozstrzygnięcia na rzecz pracownika”.

Oznacza to, że pracownik nie jest stroną postępowania prowadzonego przez PIP.

Żaden przepis ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy nie daje pracownikowi prawnych podstaw do dochodzenia roszczeń w postępowaniu przed organami PIP.

W ramach tego postępowania stroną jest jedynie pracodawca, ponieważ to w stosunku do niego wydawane są władcze rozstrzygnięcia i to na niego nakładane są obowiązki. Interes pracowników w tym postępowaniu jest interesem faktycznym, wyrażającym się w otrzymaniu świadczeń, których mogą samodzielnie dochodzić na drodze sądowej przed sądem powszechnym.

2.Zakres kontroli  PIP?

Zakres zadań i przedmiot kontroli PIP został określony w art. 10 u.p.i.p.

Do zadań Państwowej Inspekcji Pracy należy m.in.:

– nadzór i kontrola przestrzegania przepisów prawa pracy, w szczególności przepisów i zasad BHP, przepisów dotyczących stosunku pracy, wynagrodzenia za pracę i innych świadczeń wynikających ze stosunku pracy, czasu pracy, urlopów, uprawnień pracowników związanych z rodzicielstwem, zatrudniania młodocianych i osób niepełnosprawnych;

– kontrola legalności zatrudnienia, innej pracy zarobkowej, wykonywania działalności oraz kontrola przestrzegania obowiązku:

• informowania powiatowych urzędów pracy przez bezrobotnych o podjęciu zatrudnienia, innej pracy zarobkowej lub działalności,

• opłacania składek na FP,

• dokonania wpisu do rejestru agencji zatrudnienia działalności, której prowadzenie jest uzależnione od uzyskania wpisu do tego rejestru,

• prowadzenia agencji zatrudnienia zgodnie z warunkami określonymi w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy;

-kontrola legalności zatrudnienia, innej pracy zarobkowej oraz wykonywania pracy przez cudzoziemców;

– kontrola spełniania przez wyroby przeznaczone do stosowania u pracodawców wymagań lub kontrola w zakresie stwarzania przez wyroby zagrożenia, w rozumieniu ustawy z 13.04.2016 r. o systemach oceny zgodności i nadzoru rynku (Dz. U. poz. 542), z wyłączeniem wyrobów podlegających kontroli innych właściwych organów nadzoru rynku, w rozumieniu ustawy z 13.04.2016 r. o systemach oceny zgodności i nadzoru rynku, oraz prowadzenie postępowań w sprawie takich wyrobów;

– kontrola wyrobów wprowadzanych do obrotu pod względem spełniania przez nie wymagań dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy, określonych w odrębnych przepisach;

-nadzór nad spełnianiem przez pracodawców obowiązków określonych w art. 35 oraz art. 37 ust. 5 i 6 rozporządzenia (WE) nr 1907/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z 18.12.2006 r. w sprawie rejestracji, oceny, udzielania zezwoleń i stosowanych ograniczeń w zakresie chemikaliów (REACH),

– nadzór nad przestrzeganiem warunków stosowania substancji określonych przez Europejską Agencję Chemikaliów na podstawie art. 9 ust. 4 rozporządzenia nr 1907/2006, w zakresie swoich kompetencji;

– podejmowanie działań polegających na zapobieganiu i eliminowaniu zagrożeń w środowisku pracy, a w szczególności:

• badanie i analizowanie okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy oraz kontrola stosowania środków zapobiegających tym wypadkom,

• analizowanie przyczyn chorób zawodowych oraz kontrola stosowania środków zapobiegających tym chorobom,

• inicjowanie prac badawczych w dziedzinie przestrzegania prawa pracy, a w szczególności bezpieczeństwa i higieny pracy,

• inicjowanie przedsięwzięć w sprawach ochrony pracy w rolnictwie indywidualnym,

• udzielanie porad i informacji technicznych służących eliminowaniu zagrożeń dla życia i zdrowia pracowników, a także porad i informacji w zakresie przestrzegania prawa pracy,

• podejmowanie działań prewencyjnych i promocyjnych zmierzających do zapewnienia przestrzegania prawa pracy

– współdziałanie z organami ochrony środowiska w zakresie kontroli przestrzegania przez pracodawców przepisów o przeciwdziałaniu zagrożeniom dla środowiska;

kontrola

a) przestrzegania wymagań bezpieczeństwa i higieny pracy, o których mowa w ustawie z 22.06.2001 r. o mikroorganizmach i organizmach genetycznie zmodyfikowanych (Dz. U. z 2007 r. Nr 36, poz. 233, z 2009 r. Nr 18, poz. 97 oraz z 2015 r. poz. 277) oraz określonych w zezwoleniach na prowadzenie zakładów inżynierii genetycznej i w zgodach na zamknięte użycie mikroorganizmów genetycznie zmodyfikowanych oraz w zgodach na zamknięte użycie organizmów genetycznie zmodyfikowanych, w tym w zakresie:

– oznakowania zakładu inżynierii genetycznej lub jego części,

– środków bezpieczeństwa związanych z daną kategorią zamkniętego użycia,

– urządzeń używanych podczas zamkniętego użycia w odniesieniu do danej kategorii zamkniętego użycia określonej w zezwoleniu na prowadzenie zakładu inżynierii genetycznej oraz w zgodzie na zamknięte użycie,

b) prowadzonej dokumentacji dotyczącej zamkniętego użycia mikroorganizmów genetycznie zmodyfikowanych lub organizmów genetycznie zmodyfikowanych przeprowadzanego w zakładzie inżynierii genetycznej, jeżeli dokumentacja ta zawiera informacje mające związek z bezpieczeństwem i higieną pracy;

kontrola ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, o której mowa w art. 41 ust. 4 pkt 2 ustawy z 19.12.2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz. U. Nr 237, poz. 1656 oraz z 2011 r. Nr 75, poz. 398, Nr 138, poz. 808 i Nr 171, poz. 1016) – dalej u.e.p.;

kontrola ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, o której mowa w art. 41 ust. 4 pkt 2 ustawy z 19.12.2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz. U. Nr 237, poz. 1656 oraz z 2011 r. Nr 75, poz. 398, Nr 138, poz. 808 i Nr 171, poz. 1016) – dalej u.e.p.;

prawo wnoszenia powództw, a za zgodą osoby zainteresowanej – uczestnictwo w postępowaniu przed sądem pracy, w sprawach o ustalenie istnienia stosunku pracy

wydawanie i cofanie zezwoleń w przypadkach, o których mowa w art. 3045 Kodeksu pracy

wykonywanie zadań określonych w ustawie z 10.06.2016 r. o delegowaniu pracowników w ramach świadczenia usług (Dz. U. poz. 868)

– ściganie wykroczeń przeciwko prawom pracownika określonych w kodeksie pracy, wykroczeń, o których mowa w art. 119–123 u.p.z.i.r.p., a także innych wykroczeń, gdy ustawy tak stanowią, oraz udział w postępowaniu w tych sprawach w charakterze oskarżyciela publicznego

kontrola spełniania obowiązków, o których mowa w art. 23r ust. 3 i 4 ustawy z 10.04.1997 r. – Prawo energetyczne (Dz. U. z 2012 r. poz. 1059, z późn. zm.), w zakresie paliw ciekłych w ramach wykonywania kontroli, o której mowa w pkt1

wykonywanie innych zadań określonych w ustawie i przepisach szczególnych

Dodajmy, że do zadań PIP należy również nadzór i kontrola zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy:

osobom fizycznym wykonującym pracę na innej podstawie niż stosunek pracy oraz osobom wykonującym na własny rachunek działalność gospodarczą w miejscu wyznaczonym przez pracodawcę lub przedsiębiorcę niebędącego pracodawcą, na rzecz którego taka praca jest świadczona,
przez podmioty organizujące pracę wykonywaną przez osoby fizyczne na innej podstawie niż stosunek pracy, w ramach prac społecznie użytecznych,
osobom przebywającym w zakładach karnych i zakładach poprawczych, wykonującym pracę, a także żołnierzom w służbie czynnej, wykonującym powierzone im prace.

Kontroli PIP podlegają:

pracodawcy, a w zakresie BHP oraz kontroli legalności zatrudnienia także przedsiębiorcy niebędący pracodawcami, na rzecz których jest świadczona praca przez osoby fizyczne, w tym przez osoby wykonujące na własny rachunek działalność gospodarczą, bez względu na podstawę świadczenia tej pracy,

podmioty świadczące usługi pośrednictwa pracy, doradztwa personalnego, poradnictwa zawodowego oraz pracy tymczasowej w rozumieniu art. 18 ust. 1

z dnia 20 kwietnia 2004 r.
o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy dalej u.p.z.i.r.p. – w zakresie przestrzegania obowiązków, o których mowa w art. 10 ust. 1 pkt 3 lit. d i e u.p.i.p. (chodzi o dokonanie wpisu do rejestru agencji zatrudnienia działalności, której prowadzenie jest uzależnione od uzyskania wpisu do tego rejestru, oraz prowadzenie agencji zatrudnienia zgodnie z warunkami określonymi w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy),
podmioty, o których mowa w art. 18c u.p.z.i.r.p. w zakresie przestrzegania warunków określonych w art. 19c, art. 19d,
art. 19ga i art. 85 ust. 2 u.p.z.i.r.p. (art. 13 u.p.i.p.),
pracodawcy delegujący pracowników na terytorium RP w zakresie określonym w ustawie z 10.06.2016 r. o delegowaniu pracowników w ramach świadczenia usług.

Państwowa Inspekcja Pracy sprawuje także nadzór i kontrolę zapewnienia przez pracodawcę bezpiecznych i higienicznych warunków zajęć odbywanych na jego terenie przez studentów i uczniów niebędących pracownikami.

Warto w tym miejscu wskazać także, że organy PIP mają określone uprawnienia w przypadku stwierdzenia naruszenia przepisów (art. 11 u.p.i.p.).

W razie stwierdzenia naruszenia przepisów prawa pracy lub przepisów dotyczących legalności zatrudnienia właściwe organy PIP są uprawnione odpowiednio do:

– nakazania usunięcia stwierdzonych uchybień w ustalonym terminie w przypadku, gdy naruszenie dotyczy przepisów i zasad BHP;

– nakazania: wstrzymania prac lub działalności, gdy naruszenie powoduje bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia pracowników lub innych osób wykonujących te prace lub prowadzących działalność; skierowania do innych prac pracowników lub innych osób dopuszczonych do pracy wbrew obowiązującym przepisom przy pracach wzbronionych, szkodliwych lub niebezpiecznych albo pracowników lub innych osób dopuszczonych do pracy przy pracach niebezpiecznych, jeżeli pracownicy ci lub osoby nie posiadają odpowiednich kwalifikacji; nakazy w tych sprawach podlegają natychmiastowemu wykonaniu;

– nakazania wstrzymania eksploatacji maszyn i urządzeń w sytuacji, gdy ich eksploatacja powoduje bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzi; nakazy w tych sprawach podlegają natychmiastowemu wykonaniu;

– zakazania wykonywania pracy lub prowadzenia działalności w miejscach, w których stan warunków pracy stanowi bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzi; nakazy w tych sprawach podlegają natychmiastowemu wykonaniu;

– nakazania, w przypadku stwierdzenia, że stan BHP zagraża życiu lub zdrowiu pracowników lub osób fizycznych wykonujących pracę na innej podstawie niż stosunek pracy, w tym osób wykonujących na własny rachunek działalność gospodarczą, zaprzestania prowadzenia działalności bądź działalności określonego rodzaju;

– nakazania ustalenia, w określonym terminie, okoliczności i przyczyn wypadku;

– nakazania wykonania badań i pomiarów czynników szkodliwych i uciążliwych w środowisku pracy w przypadku naruszenia trybu, metod, rodzaju lub częstotliwości wykonania tych badań i pomiarów lub konieczności stwierdzenia wykonywania pracy w szczególnych warunkach

– nakazania pracodawcy wypłaty należnego wynagrodzenia za pracę, a także innego świadczenia przysługującego pracownikowi; nakazy w tych sprawach podlegają natychmiastowemu wykonaniu;

– skierowania wystąpienia, w razie stwierdzenia innych naruszeń niż wymienione wyżej, o ich usunięcie, a także o wyciągnięcie konsekwencji w stosunku do osób winnych.

Ponadto właściwe organy Państwowej Inspekcji Pracy są uprawnione do nakazania pracodawcy umieszczenia pracownika w ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, o której mowa w art. 41 ust. 4 pkt 2 u.e.p., wykreślenia go z ewidencji oraz sporządzenia korekty dokonanego wpisu w tej ewidencji (art. 11a u.p.i.p.).

Przykład

Po przeprowadzeniu kontroli inspektor pracy ustalił, że wynagrodzenie pracowników określone jest stałą stawką miesięczną, a dodatkowo system wynagrodzenia przewiduje dwa rodzaje premii.

Zgodnie z widełkami płacowymi pracownikom przysługuje pensja podstawowa oraz po spełnieniu ustalonych kryteriów indywidualna miesięczna premia uznaniowa.

Kryteria nabycia tej premii nie zawierają przesłanek uznaniowości, a kategoria ocen stanowi wartość wymierną, bo obliczana jest na podstawie kryteriów:

1) ocennych (elastyczność, samodzielność) oraz

2) wymiernych (wymiar dni nieobecności w pracy, ilość podjętych działań korygujących).

W tej sytuacji pojawia się problem, czy kryteria przyznawania tej premii ustalone przez pracodawcę były obiektywne, czyniące tę premię stałym składnikiem, czy też ocenne, zatem świadczące o jej uznaniowym charakterze. Rozstrzygnięcie tej sprawy będzie decydowało o zakresie uprawnień PIP.

Sprawę taką rozstrzygnął NSA, stwierdzając, że w tej sytuacji organy PIP miały prawo nakazać pracodawcy wypłatę wynagrodzenia zgodnie z uprawnieniem określonym w powyższej tabeli. W wyroku NSA z 7.07.2009 r., I OSK 1194/08, czytamy:

„W ramach takich uprawnień wykonywania kontroli przestrzegania przepisów prawa pracy w zakresie wynagrodzenia za pracę organy Inspekcji Pracy w niniejszej sprawie ustaliły, że mając na uwadze kryteria jakie określono w systemie wynagrodzenia, (…) premia ta nie ma charakteru uznaniowego, bowiem kryteria jej przyznawania stanowią wartość wymierną.

Takie ustalenie charakteru [premii] doprowadziło organy Inspekcji Pracy do wniosku, że powinna ona być wliczona do wynagrodzenia, zatem nakazały wypłatę go jako należnego. Dokonanie takiej oceny przez organy Inspekcji Pracy zasad przyznawania premii (…), tj. stwierdzenia, że charakter kryteriów jej przyznawania nie nosi cech uznaniowości, ale jest kategorią wymierną, mieściło się w ramach ich uprawnień, wynikających z ww. art. 10 ust. 1 pkt 1 u.p.i.p.

Nakazanie zatem, na podstawie art. 11 pkt 7 u.p.i.p., wypłaty wynagrodzenia obejmującego tę premię jako składnika wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych mieściło się w granicach tego przepisu.

Premia (…) oparta na kategoriach wymiernych mieściła się zatem w pojęciu «należne wynagrodzenie», użytym w tym przepisie, gdyż organy nie musiały dokonywać oceny jej charakteru, a jedynie ustalić, że przepisy regulujące zasady jej przyznania mają charakter kategoryczny, wykluczający uznaniowość pracodawcy”.

Jednak nie zawsze wspomniany w przykładzie, wystosowany do pracodawcy, nakaz zapłaty wynagrodzenia będzie mógł być wydany przez inspektorów pracy. Trzeba zwrócić uwagę, że nie można go wydać w sytuacji, gdy między pracodawcą i pracownikiem istnieje spór w tej kwestii. W takiej bowiem sytuacji sprawę powinien rozstrzygać sąd. Stanowisko takie odnajdziemy w wyroku WSA w Gliwicach z 16.02.2009 r., IV SA/Gl 435/08: „Nakaz zapłaty, o którym mowa w art. 11 pkt 7 u.p.i.p., może być zatem wydany wówczas, gdy obowiązek ten jest bezsporny i wymagalny w momencie przeprowadzania kontroli.

Nakaz jest więc niczym innym jak urzędowym stwierdzeniem istnienia zobowiązania po stronie pracodawcy z jednoczesnym nakazaniem mu w trybie administracyjnoprawnym wypłaty zaległego wynagrodzenia. Oznacza to, że gdy istnieje spór między pracownikiem a pracodawcą co do zasadności, wysokości, okresu czy tytułu wypłaty wynagrodzenia, wydanie nakazu płatniczego nie jest uzasadnione. W takim przypadku do rozstrzygnięcia spornej kwestii właściwy jest sąd powszechny”.

Inspektorzy pracy powinni więc ustalić, czy doszło do naruszenia przepisów prawa pracy. Nie jest natomiast ich rolą rozważanie technicznych możliwości pracodawcy wywiązania się z ciążących na nim obowiązków.

W innym wyroku z 29.04.2009 r., I OSK 773/08, NSA stwierdził: „Zapewnienie pracownikom określonych pomieszczeń higieniczno-sanitarnych, w tym także palarni, jest bezwzględną powinnością pracodawcy. Nie zależy ona od jego uznania, w tym jego przekonań w kwestii palenia tytoniu, czy też sytuacji ekonomiczno-finansowej”. Sąd ten stwierdził również:

„Nie można nałożyć na Inspektora Pracy obowiązku dokonywania ustaleń, czy z technicznego punktu widzenia możliwe jest urządzenie w zakładzie pracy pomieszczenia przystosowanego do palenia tytoniu, a tym bardziej zaopatrzenia go w specjalistyczne urządzenia służące do wentylacji powietrza.

To na pracodawcy bowiem spoczywa powinność wyodrębnienia i przystosowania pomieszczeń przeznaczonych do palenia tytoniu, a rolą organu jest jedynie stwierdzenie, czy pracodawca obowiązki przewidziane prawem wypełnił”.

3.Postępowanie kontrolne

Postępowanie kontrolne inspekcji pracy ma na celu:

ustalenie stanu faktycznego w zakresie przestrzegania prawa pracy, w szczególności przepisów i zasad BHP, przepisów dotyczących legalności zatrudnienia oraz
udokumentowanie dokonanych ustaleń (art. 21 u.p.i.p.).

4.Kto przeprowadza kontrolę?

Zgodnie z przepisami art. 22 u.p.i.p. kontrole przeprowadzają inspektorzy pracy działający w ramach właściwości terytorialnej okręgowych inspektoratów pracy, przy czym Główny Inspektor Pracy (GIP) może wyznaczyć inspektora pracy do wykonywania określonych czynności kontrolnych i stosowania środków prawnych na obszarze działania innego okręgowego inspektoratu pracy, a także poza terytorium RP, gdzie stosunek pracy podlega przepisom polskiego prawa pracy.

Uwaga

Wspomniane wyżej kontrole, wspólnie z właściwymi inspektorami pracy, mogą również przeprowadzać pracownicy nadzorujący czynności kontrolne oraz podinspektorzy pracy na podstawie imiennego upoważnienia wydanego odpowiednio przez GIP lub okręgowego inspektora pracy.

5.Jakie uprawnienia mają kontrolujący?

Zakres uprawnień przeprowadzających kontrolę inspektorów określa art. 23 u.p.i.p.

W toku postępowania kontrolnego inspektor pracy ma prawo:

– swobodnego wstępu na teren oraz do obiektów i pomieszczeń podmiotu kontrolowanego;

– przeprowadzania oględzin obiektów, pomieszczeń, stanowisk pracy, maszyn i urządzeń oraz przebiegu procesów technologicznych i pracy;

– żądania od podmiotu kontrolowanego oraz od wszystkich pracowników lub osób, które są lub były zatrudnione albo które wykonują lub wykonywały pracę na jego rzecz na innej podstawie niż stosunek pracy, w tym osób wykonujących na własny rachunek działalność gospodarczą, pisemnych i ustnych informacji w sprawach objętych kontrolą oraz wzywania i przesłuchiwania tych osób w związku z przeprowadzaną kontrolą;

– żądania okazania dokumentów dotyczących budowy, przebudowy lub modernizacji oraz uruchomienia zakładu pracy, planów i rysunków technicznych, dokumentacji technicznej i technologicznej, wyników ekspertyz, badań i pomiarów dotyczących produkcji bądź innej działalności podmiotu kontrolowanego, jak również dostarczenia mu próbek surowców i materiałów używanych, wytwarzanych lub powstających w toku produkcji, w ilości niezbędnej do przeprowadzenia analiz lub badań, gdy mają one związek z przeprowadzaną kontrolą;

– żądania przedłożenia akt osobowych i wszelkich dokumentów związanych z wykonywaniem pracy przez pracowników lub osoby świadczące pracę na innej podstawie niż stosunek pracy;

– żądania od pracodawcy delegującego pracownika na terytorium RP lub osoby działającej w jego imieniu informacji, dokumentów lub oświadczeń w sprawach delegowania pracowników na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej albo z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, dotyczących kontroli, o której mowa w ustawie z 10.06.2016 r. o delegowaniu pracowników w ramach świadczenia usług;

– zapoznania się z decyzjami wydanymi przez inne organy kontroli i nadzoru nad warunkami pracy oraz ich realizacją;

– utrwalania przebiegu i wyników wspomnianych wyżej oględzin za pomocą aparatury i środków technicznych służących do utrwalania obrazu lub dźwięku;

– wykonywania niezbędnych dla celów kontroli odpisów lub wyciągów z dokumentów, jak również zestawień i obliczeń sporządzanych na podstawie dokumentów, a w razie potrzeby żądania ich od podmiotu kontrolowanego;

– korzystania z pomocy biegłych i specjalistów oraz akredytowanych laboratoriów;

– sprawdzania tożsamości osób wykonujących pracę lub przebywających na terenie podmiotu kontrolowanego, ich przesłuchiwania i żądania oświadczeń w sprawie legalności zatrudnienia lub prowadzenia innej działalności zarobkowej.

Uwaga

Inspektor pracy, przystępując do sprawdzenia tożsamości osoby, ma obowiązek okazać legitymację służbową w taki sposób, aby osoba ta mogła odczytać i zanotować jego dane osobowe (art. 28 u.p.i.p.).

Warto podkreślić, że inspektorzy pracy są uprawnieni do przeprowadzania, bez uprzedzenia i o każdej porze dnia i nocy, kontroli przestrzegania przepisów prawa pracy, w szczególności stanu BHP, oraz kontroli przestrzegania przepisów dotyczących legalności zatrudnienia w zakresie określonym w art. 10 ust. 1 pkt 3 i 4 u.p.i.p.

Kontrolę przeprowadza się po okazaniu legitymacji służbowej (art. 24 ust. 3 u.p.i.p.), przy czym, jak stwierdził WSA w Bydgoszczy w wyroku z 15.07.2008 r., II SA/Bd 268/08,

„przepis art. 24 ust. 3 nie ustanawia obowiązku formalnego doręczenia upoważnienia podmiotowi podlegającemu kontroli, lecz obowiązek jego okazania”.

Należy pamiętać też, że:

kontrolę przedsiębiorcy przeprowadza się po okazaniu legitymacji służbowej i upoważnienia do jej przeprowadzenia,
jeżeli okoliczności faktyczne uzasadniają niezwłoczne podjęcie kontroli u przedsiębiorcy, może być ona podjęta po okazaniu legitymacji służbowej; kontrolowanemu należy niezwłocznie, nie później jednak niż w terminie 7 dni od dnia podjęcia kontroli, doręczyć upoważnienie do przeprowadzenia kontroli.

Upoważnienie do przeprowadzenia kontroli u przedsiębiorcy powinno zawierać następujące dane:

wskazanie podstawy prawnej przeprowadzenia kontroli,
oznaczenie organu kontroli,
imię i nazwisko, stanowisko służbowe oraz numer legitymacji służbowej osoby upoważnionej do przeprowadzenia kontroli,
określenie zakresu przedmiotowego kontroli,
oznaczenie podmiotu objętego kontrolą,
wskazanie daty rozpoczęcia i przewidywanego terminu zakończenia kontroli,
podpis osoby udzielającej upoważnienia, z podaniem zajmowanego stanowiska lub funkcji,
pouczenie kontrolowanego podmiotu o jego prawach i obowiązkach,
datę i miejsce wystawienia upoważnienia.

Warto też zwrócić uwagę na wyrok WSA w Krakowie, w którym sąd uznał, że: „ma rację Inspektor Pracy zajmując (…) stanowisko, że Państwowa Inspekcja Pracy nie została powołana do kontroli działalności gospodarczej przedsiębiorcy, a tym samym brak jest podstaw prawnych do stosowania przez organy inspekcji pracy ustawy o swobodzie działalności gospodarczej (…)” (wyrok WSA w Krakowie z 11.03.2010 r., III SA/Kr 1002/09).

Oznacza to, że inspektor pracy nie miał obowiązku zapowiedzenia kontroli na 7 dni przed jej rozpoczęciem, który to obowiązek przewidują przepisy ustawy o swobodzie działalności gospodarczej.

6.Kontrolę przeprowadza się w siedzibie kontrolowanego

Kontrolę przeprowadza się w siedzibie podmiotu kontrolowanego oraz w innych miejscach wykonywania jego zadań lub przechowywania dokumentów finansowych i kadrowych (art. 26 ust. 1 u.p.i.p.), przy czym:

1.poszczególne czynności kontrolne mogą być wykonywane także w siedzibie jednostki organizacyjnej PIP,
2.przed podjęciem czynności kontrolnych inspektor pracy zgłasza swoją obecność podmiotowi kontrolowanemu, z wyjątkiem przypadków, gdy zgłoszenie to mogłoby mieć wpływ na wynik kontroli.

Warto pamiętać, że inspektor pracy jest upoważniony do swobodnego poruszania się po terenie podmiotu kontrolowanego bez obowiązku uzyskiwania przepustki oraz jest zwolniony od rewizji osobistej, także w przypadku, jeżeli przewiduje ją wewnętrzny regulamin podmiotu kontrolowanego.

Podczas wykonywania czynności kontrolnych kontrolujący mają obowiązek przestrzegania przepisów BHP, przepisów przeciwpożarowych oraz przepisów o ochronie informacji niejawnych.

7.Obowiązki kontrolowanego

Podmiot kontrolowany ma obowiązek zapewnić inspektorowi pracy warunki i środki niezbędne do sprawnego przeprowadzenia kontroli, a w szczególności:

niezwłocznie przedstawić żądane dokumenty i materiały,
zapewnić terminowe udzielanie informacji przez osoby, o których mowa w art. 23 ust. 1 pkt 3 u.p.i.p., tj. zatrudnionych lub wykonujących pracę,
udostępnić urządzenia techniczne oraz, w miarę możliwości, oddzielne pomieszczenie z odpowiednim wyposażeniem.
8.Ustalenia kontroli określa protokół

Ustalenia kontroli dokumentowane są w formie protokołu, który powinien zawierać dane określone w art. 31 ust. 2 u.p.i.p.

Protokół kontroli powinien zawierać:

– nazwę podmiotu kontrolowanego w pełnym brzmieniu i jego adres oraz REGON oraz NIP;

– imię i nazwisko oraz stanowisko służbowe inspektora pracy;

– imię i nazwisko osoby reprezentującej podmiot kontrolowany oraz nazwę organu reprezentującego ten podmiot;

– datę rozpoczęcia działalności przez podmiot kontrolowany oraz datę objęcia stanowiska przez osobę lub powołania organu reprezentujących podmiot;

– oznaczenie dni, w których przeprowadzano kontrolę;

– informację o realizacji uprzednich decyzji i wystąpień organów PIP oraz wniosków, zaleceń i decyzji innych organów kontroli i nadzoru nad warunkami pracy;

– opis stwierdzonych naruszeń prawa oraz inne informacje mające istotne znaczenie dla wyników kontroli;

– dane osoby legitymowanej oraz określenie czasu, miejsca i przyczyny legitymowania;

– informację o pobraniu próbek surowców i materiałów używanych, wytwarzanych lub powstających w toku produkcji;

– treść decyzji ustnych oraz informację o ich realizacji;

– informację o liczbie i rodzaju udzielonych porad z zakresu prawa pracy;

– wyszczególnienie załączników stanowiących składową część protokołu;

– informacje o osobach, w obecności których przeprowadzano kontrolę;

– na wniosek podmiotu kontrolowanego – wzmiankę o informacjach objętych tajemnicą przedsiębiorstwa;

– wzmiankę o wniesieniu lub niewniesieniu zastrzeżeń do treści protokołu oraz ewentualnym usunięciu stwierdzonych nieprawidłowości przed zakończeniem kontroli;

– datę i miejsce podpisania protokołu przez osobę kontrolującą oraz przez osobę lub organ reprezentujący podmiot kontrolowany.

Protokół podpisuje inspektor pracy prowadzący kontrolę oraz osoba lub organ reprezentujący kontrolowanego, któremu przysługuje prawo zgłoszenia, przed podpisaniem protokołu kontroli, umotywowanych zastrzeżeń do ustaleń zawartych w protokole.

Zastrzeżenia te należy zgłosić na piśmie w terminie 7 dni od dnia przedstawienia protokołu. W razie zgłoszenia zastrzeżeń inspektor kontrolujący zobowiązany jest je zbadać, a w przypadku stwierdzenia zasadności zastrzeżeń – zmienić lub uzupełnić odpowiednią część protokołu.

W protokole nie można dokonywać poprawek, skreśleń ani uzupełnień bez omówienia ich na końcu protokołu, z wyjątkiem sprostowania oczywistych omyłek pisarskich i rachunkowych, które parafuje inspektor pracy, oznaczając parafy datą ich dokonania. Kopię protokołu kontroli inspektor pracy pozostawia podmiotowi kontrolowanemu.

Uwaga!

Odmowa podpisania protokołu przez osobę lub organ reprezentujący podmiot kontrolowany nie stanowi przeszkody do zastosowania przez inspektora pracy stosownych środków prawnych przewidzianych ustawą.

Warto pamiętać, że w przypadku niestwierdzenia uchybień wynik kontroli może być udokumentowany w formie notatki urzędowej, która powinna zawierać zwięzły opis stanu faktycznego stwierdzonego w czasie kontroli. Notatkę podpisuje inspektor pracy.

9.Czym kończy się kontrola?

W wyniku ustaleń dokonanych w toku kontroli właściwy inspektor pracy:

a)wydaje decyzje,
b)kieruje wystąpienia,
c)wnosi powództwa oraz wstępuje do postępowania w sprawach, o których mowa w art. 10 ust. 1 pkt 11 u.p.i.p.,
d)podejmuje inne działania, jeżeli prawo lub obowiązek ich podjęcia wynika z odrębnych przepisów.

Nie zawsze jednak środki te muszą mieć zastosowanie. Jak bowiem wynika z art. 37a u.p.i.p., w uzasadnionych przypadkach, wobec pracodawcy rozpoczynającego działalność, a także gdy nie stwierdzono:

bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia pracowników lub innych osób wykonujących pracę,
popełnienia wykroczenia z winy umyślnej

– inspektor pracy może odstąpić od stosowania ww. środków prawnych poprzestając na ustnym pouczeniu o sposobach zgodnego z wymogami prawa zorganizowania pracy i odebraniu od podmiotu kontrolowanego oświadczenia o terminie usunięcia ujawnionych w toku kontroli uchybień.

Wydawane decyzje dotyczą spraw określonych w art. 11 pkt 1–4, 6 i 7 oraz art. 11a u.p.i.p. (m.in. nakazu usunięcia uchybień, wypłaty należnego wynagrodzenia itd.).

Decyzje (poza dotyczącymi art. 11a u.p.i.p.) wydawane są w formie:

pisemnej,
stanowiącej wpis do dziennika budowy,
ustnej.

Decyzja taka, oprócz treści, powinna zawierać określenie podstawy prawnej, termin usunięcia stwierdzonych uchybień oraz pouczenie o przysługujących podmiotowi kontrolowanemu środkach odwoławczych (art. 34 ust. 2 u.p.i.p.). W przypadku wydania decyzji w formie wpisu do dziennika budowy kopia lub odpis tej decyzji stanowi załącznik do protokołu kontroli. Natomiast decyzję ustną wydaje się w celu usunięcia ujawnionych w toku kontroli uchybień w zakresie BHP, jeśli mogą być one usunięte podczas trwania kontroli.

Uwaga!

Od decyzji inspektora pracy wydanej w formie pisemnej lub stanowiącej wpis do dziennika budowy podmiotowi kontrolowanemu przysługuje odwołanie do okręgowego inspektora pracy. Odwołanie wnosi się w terminie 7 dni od daty otrzymania decyzji.

W razie wniesienia odwołania od decyzji wydanych w przypadkach, o których mowa w art. 11 pkt 2–4 u.p.i.p., okręgowy inspektor pracy może wstrzymać jej wykonanie do czasu rozpatrzenia odwołania, jeżeli podjęte przez podmiot kontrolowany przedsięwzięcia wyłączają bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia ludzi.

Podmiot kontrolowany, do którego została skierowana wspomniana decyzja, ma obowiązek informowania odpowiedniego organu PIP o jej realizacji z upływem terminów określonych w decyzji.

Wystąpienie pokontrolne dotyczy stwierdzenia innych naruszeń niż wymienione w art. 11 pkt 1–7 u.p.i.p. Wystąpienie jest skierowane o usunięcie tych naruszeń, a także o wyciągnięcie konsekwencji w stosunku do osób winnych. Wystąpienie to powinno zawierać wnioski pokontrolne i ich podstawę prawną.

Podmiot kontrolowany lub organ sprawujący nad nim nadzór, do którego skierowano wystąpienie, jest obowiązany w terminie określonym w wystąpieniu, nie dłuższym niż 30 dni, zawiadomić odpowiedni organ PIP o terminie i sposobie realizacji wniosków pokontrolnych.

10.Społeczna inspekcja pracy

W odniesieniu do kontroli przestrzegania przepisów prawa pracy warto wspomnieć o społecznej inspekcji pracy. Zgodnie z art. 1 ustawy z 24.06.1983 r. o społecznej inspekcji pracy – dalej u.s.i.p., społeczna inspekcja pracy jest służbą społeczną pełnioną przez pracowników, mającą na celu zapewnienie przez zakład pracy bezpiecznych i higienicznych warunków pracy oraz ochronę uprawnień pracowniczych, określonych w przepisach prawa pracy.

Społeczni inspektorzy pracy mają prawo:

kontrolować stan budynków, maszyn, urządzeń technicznych i sanitarnych oraz procesy technologiczne z punktu widzenia BHP;
kontrolować przestrzeganie przepisów prawa pracy, w tym postanowień układów zbiorowych i regulaminów pracy, w szczególności w zakresie BHP, uprawnień pracowników związanych z rodzicielstwem, młodocianych i osób niepełnosprawnych, urlopów i czasu pracy, świadczeń z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych;
uczestniczyć w kontroli przestrzegania w zakładzie pracy przepisów dotyczących ochrony środowiska naturalnego;
brać udział w ustalaniu okoliczności i przyczyn wypadków
przy pracy, zgodnie z przepisami prawa pracy;
brać udział w analizowaniu przyczyn powstawania wypadków przy pracy, zachorowań na choroby zawodowe i inne schorzenia wywołane warunkami środowiska pracy oraz kontrolować stosowanie przez zakłady pracy właściwych środków zapobiegawczych;
uczestniczyć w przeprowadzaniu społecznych przeglądów warunków pracy;
opiniować projekty planów poprawy warunków BHP i planów rehabilitacji zawodowej oraz kontrolować realizację tych planów;
podejmować działania na rzecz aktywnego udziału pracowników zakładów pracy w kształtowaniu właściwych warunków BHP oraz oddziaływać na przestrzeganie przez pracowników przepisów i zasad BHP;
wykonywać inne zadania określone w ustawie i w przepisach szczególnych.

Społeczny inspektor pracy ma prawo wstępu w każdym czasie do pomieszczeń i urządzeń zakładu pracy dla wykonywania tych zadań. Dodajmy, że społeczny inspektor pracy ma prawo żądać od kierownika zakładu pracy oraz oddziału (wydziału) i od pracowników informacji oraz okazania dokumentów w sprawach wchodzących w zakres jego działania. Wykonanie tych czynności następuje z zachowaniem przepisów o ochronie informacji niejawnych (art. 8 u.s.i.p.).

Uwaga!

Zakład pracy jest obowiązany:

• założyć zakładową księgę zaleceń i uwag oraz oddziałowe (wydziałowe) księgi uwag, przeznaczone do zapisów społecznych inspektorów pracy (księgi te przechowuje się w miejscu ustalonym przez kierownika zakładu pracy oraz udostępnia do wglądu zakładowym organizacjom związkowym, organom samorządu załogi, organom PIP oraz innym organom nadzoru i kontroli warunków pracy; zapisy w księgach mają moc dokumentów urzędowych w postępowaniu przed organami państwowymi,

• zapewnić społecznym inspektorom pracy odpowiednie warunki realizacji ich zadań (koszty związane z działalnością społecznej inspekcji pracy ponosi zakład pracy).

Trzeba też pamiętać, że zgodnie z art. 22 u.s.i.p., kto działając w imieniu zakładu pracy narusza przepisy niniejszej ustawy, a w szczególności uniemożliwia działalność społecznego inspektora pracy, podlega karze grzywny do 2500 zł. Tej samej karze podlega, kto nie wykonuje zalecenia zakładowego społecznego inspektora pracy. Orzekanie następuje na podstawie wniosku pochodzącego od inspektora pracy w trybie określonym przepisami o postępowaniu w sprawach o wykroczenia.

Poradnik PIP       Poradnik PIP